Trí tuệ nhân tạo có thể giúp người khuyết tật tiếp cận giáo dục, việc làm và khởi nghiệp thuận lợi hơn. Tuy nhiên, để những cơ hội này trở thành hiện thực, người khuyết tật cần được tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách, thiết kế và đánh giá công nghệ.
Ngày 7/7, Diễn đàn “Quản trị AI bao trùm và việc làm cho người khuyết tật tại Đông Nam Á” được tổ chức tại Hà Nội, với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp và đại diện cộng đồng người khuyết tật.
Sự kiện do Đại học RMIT Việt Nam phối hợp với Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ thuộc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ tổ chức.
Các ý kiến tại diễn đàn tập trung phân tích cơ hội và thách thức mà trí tuệ nhân tạo mang lại, đồng thời đề xuất những giải pháp để người khuyết tật có thể tham gia bình đẳng vào nền kinh tế số.
AI đang hiện diện ngày càng sâu rộng trong giáo dục, y tế, sản xuất, dịch vụ công, việc làm và khởi nghiệp. Sự phát triển này mang đến nhiều công cụ hỗ trợ con người học tập, làm việc và tiếp cận thông tin hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, công nghệ không mặc nhiên tạo ra sự bình đẳng. Nếu được phát triển từ nguồn dữ liệu thiếu đại diện, không đáp ứng các tiêu chuẩn về khả năng tiếp cận hoặc thiếu sự giám sát phù hợp, các hệ thống AI có thể làm gia tăng những khoảng cách đã tồn tại trong xã hội.
Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Trần Vũ Tuấn Phan – Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ – nhận định những người đang gặp khó khăn về vận động, nghe, nhìn, giao tiếp, tiếp cận thông tin và đào tạo có nguy cơ tiếp tục bị bỏ lại phía sau nếu công nghệ không được thiết kế theo hướng bao trùm.
Theo ông, quản trị AI gắn với việc làm cho người khuyết tật không chỉ là vấn đề công nghệ. Đây còn là câu chuyện về chính sách, phát triển con người, công bằng xã hội và chiến lược kinh tế trong bối cảnh mới.
Một hệ thống AI được đánh giá là tiến bộ không chỉ dựa trên tốc độ xử lý hay khả năng tự động hóa, mà còn ở mức độ công nghệ đó đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm người dùng khác nhau.
PGS. Lim Kok Yoong – Phó trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam – cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để lựa chọn hướng phát triển AI trong tương lai.
Theo ông, câu hỏi không chỉ nằm ở việc xây dựng những hệ thống AI mạnh đến đâu, mà còn phải xác định tương lai số ấy đang được tạo dựng cho những ai.
Nếu được nghiên cứu và triển khai phù hợp, AI có thể giúp người khuyết tật tiếp cận giáo dục, tìm kiếm việc làm, cải thiện khả năng giao tiếp và sống độc lập hơn. Ngược lại, công nghệ có thể tạo thành một lớp rào cản mới nếu dữ liệu đầu vào mang định kiến hoặc hệ thống không tính đến sự đa dạng của người sử dụng.
Do đó, quản trị AI cần dựa trên nguyên tắc công nghệ được con người kiểm soát và phục vụ lợi ích của con người. Người khuyết tật cần được tham gia từ những giai đoạn đầu của quá trình nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm và triển khai sản phẩm.
Đại diện RMIT Việt Nam cũng khẳng định cam kết đẩy mạnh nghiên cứu về AI bao trùm, đào tạo nguồn nhân lực có năng lực quản trị công nghệ một cách có trách nhiệm và tăng cường hợp tác với các bên liên quan trong tiến trình chuyển đổi số.
Nhìn từ góc độ chính sách, ông Trần Xuân Đích – Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ – cho rằng muốn AI trở thành động lực tạo việc làm và thúc đẩy khởi nghiệp cho người khuyết tật, trước hết cần thay đổi cách tiếp cận.
Người khuyết tật không nên chỉ được nhìn nhận như nhóm cần chăm sóc hoặc tiếp nhận hỗ trợ. Thay vào đó, họ cần được coi là chủ thể phát triển, có khả năng sáng tạo, khởi nghiệp và đóng góp cho nền kinh tế.
Từ định hướng chuyển từ “chăm sóc” sang “trao quyền”, ông Trần Xuân Đích đề xuất mô hình “AI vì khởi nghiệp hòa nhập” với ba trụ cột.
Trụ cột thứ nhất là phát triển kỹ năng số, giúp người khuyết tật hiểu, sử dụng và làm chủ các công cụ AI. Trụ cột thứ hai tập trung hoàn thiện hạ tầng và các công nghệ trợ năng, bảo đảm khả năng tiếp cận ngay từ khâu thiết kế. Trụ cột còn lại là xây dựng chính sách hỗ trợ một hệ sinh thái khởi nghiệp có sự tham gia bình đẳng của người khuyết tật.
Nguyên tắc của mô hình là hỗ trợ để mỗi cá nhân có thể tự lực, thay vì hình thành sự phụ thuộc. Theo cách tiếp cận này, AI không chỉ giúp người khuyết tật tìm kiếm việc làm mà còn tạo điều kiện để họ phát triển ý tưởng kinh doanh, cung cấp sản phẩm, dịch vụ và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số.
Trình bày tham luận tại diễn đàn, TS. Võ Thị Diễm Trang, Đại học RMIT Việt Nam, cho biết Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng liên quan đến AI và chuyển đổi số.
Tuy nhiên, việc lồng ghép đầy đủ góc nhìn và nhu cầu của người khuyết tật trong quá trình xây dựng, thực thi chính sách vẫn còn nhiều nội dung cần hoàn thiện.
Theo TS. Võ Thị Diễm Trang, người khuyết tật không nên chỉ xuất hiện ở vị trí thụ hưởng sau khi một chính sách hoặc sản phẩm công nghệ đã hoàn thành. Họ cần trở thành đối tác tham gia từ đầu, đóng góp ý kiến vào quá trình phát triển và đánh giá hệ thống.
Sự tham gia trực tiếp này giúp các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hiểu rõ nhu cầu sử dụng trong thực tế, đồng thời hạn chế nguy cơ AI vô tình tái tạo định kiến hoặc hình thành những rào cản mới.
Để xây dựng AI theo hướng bao trùm, cần tăng cường đối thoại với cộng đồng người khuyết tật, đa dạng hóa dữ liệu huấn luyện, hoàn thiện tiêu chuẩn tiếp cận và thiết lập cơ chế giám sát quá trình thực hiện chính sách.
Việc lấy con người làm trung tâm cũng đòi hỏi các nền tảng, sản phẩm và dịch vụ số phải tính đến khả năng tiếp cận ngay từ giai đoạn thiết kế, thay vì bổ sung các tính năng hỗ trợ sau khi sản phẩm đã được đưa vào sử dụng.
Từ thực tiễn đồng hành với cộng đồng, ông Phạm Quang Khoát – Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội – cho biết điều nhiều người khuyết tật mong muốn không phải những hỗ trợ mang tính ngắn hạn.
Họ cần cơ hội làm việc ổn định để tự bảo đảm cuộc sống, chăm lo cho gia đình và khẳng định giá trị của bản thân.
Theo ông Phạm Quang Khoát, AI nên được nhìn nhận như một cơ hội. Khả năng tham gia thị trường lao động không nên được quyết định bởi việc một người có khuyết tật hay không, mà phụ thuộc vào việc họ có được tiếp cận công nghệ, đào tạo kỹ năng và trao cơ hội để phát huy năng lực hay không.
Thực tế từ các lớp hướng dẫn ứng dụng AI do Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội triển khai cho thấy nhiều học viên đã bước đầu sử dụng công nghệ vào những công việc cụ thể.
Các công cụ AI được sử dụng để hỗ trợ học tập, chuẩn bị hồ sơ xin việc, xây dựng nội dung, thiết kế tài liệu và phát triển hoạt động kinh doanh trực tuyến. Đây là những ứng dụng thiết thực, giúp người khuyết tật nâng cao kỹ năng và tự tin hơn khi tham gia thị trường lao động.
Kết quả ban đầu cho thấy khi được tiếp cận bằng phương pháp phù hợp, người khuyết tật có thể sử dụng AI như công cụ làm việc và phát triển nghề nghiệp, thay vì chỉ là một giải pháp trợ giúp thụ động.
Các tham luận tại diễn đàn đã tiếp cận vấn đề từ nhiều khía cạnh, bao gồm quản trị AI có trách nhiệm, phát triển công nghệ trợ năng, đào tạo kỹ năng số và ứng dụng AI trong học tập, làm việc, khởi nghiệp cũng như cuộc sống độc lập.
Dù tập trung vào những lĩnh vực khác nhau, các diễn giả đều thống nhất rằng AI chỉ có thể phát huy đầy đủ giá trị khi được phát triển theo nguyên tắc lấy con người làm trung tâm.
Điều đó đòi hỏi hệ thống chính sách và công nghệ phải bảo đảm tính bao trùm, khả năng tiếp cận và cơ hội tham gia bình đẳng của người khuyết tật.
Bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và khung quản trị, Việt Nam cần quan tâm hơn đến hoạt động đào tạo kỹ năng số, xây dựng dữ liệu có tính đại diện và phát triển các nền tảng đáp ứng tiêu chuẩn tiếp cận ngay từ đầu.
Đặc biệt, người khuyết tật cần được tạo điều kiện tham gia trực tiếp vào quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện hệ thống AI. Những trải nghiệm thực tế của họ là nguồn thông tin quan trọng để công nghệ phản ánh đúng sự đa dạng của xã hội.
Trong cuộc cách mạng AI, mục tiêu không chỉ là đưa công nghệ đến với nhiều người hơn, mà còn phải giúp mỗi người có khả năng sử dụng công nghệ để học tập, làm việc và tự quyết định tương lai của mình. Khi được tiếp cận công bằng và trao quyền thực chất, người khuyết tật có thể trở thành những người đồng kiến tạo nền kinh tế số, thay vì đứng ngoài tiến trình phát triển.
Vui lòng đăng nhập để bình luận và tương tác.
Đăng nhập ngay